Төсвийн хяналт, ил тод байдалд хийсэн шинэ дүн шинжилгээний дүгнэлтүүд нь Монгол Улсад алтны хууль бус урсгалыг бүрмөсөн зогсоох боломжгүй болсныг харуулж байна. Үндэсний төсвийн орлого, зарлага, түүний хяналт, тогтолцооны сул талуудыг судлахад, алтны хууль бус урсгалын эсрэг авах төрийн арга хэмжээ нь одоогоор үр дүнд хүрэх боломжгүй байгааг шинжээчид онцолж байна.

Монгол Улсад алтны хууль бус урсгал хэдийнэ өргөжиж, ил тод байдлыг алдагдуулж байна
Төсвийн орлого бүрдүүлэлтэд алтны хууль бус урсгалын эзлэх хувь жилээс жилд нэмэгдсээр байгаа бөгөөд энэ нь улсын төсвийн орлогыг хумьж, эдийн засгийн ил тод байдлыг эрс дордуулсаар байна. Одоогийн байдлаар, хууль бусаар олборлосон алтны хэмжээ хэдэн зуун тонн хүрсэн байгааг байгаль орчны болон хууль сахиулах байгууллагын судалгаа илэрхийлж байна. Үүний зэрэгцээ, алтны урсгалыг илрүүлэх, хянах зөвхөн хууль эрх зүйн орчин, технологийн шийдлээр хязгаарлагдаж, практик дээр үр дүнгүй байгааг шинжээчид онцолж байна.

Төсвийн таналт, хяналтын тогтолцоо сул байгаагаас алтны хууль бус урсгал зогсохгүй байна
Төсвийн байгууллагын хяналт, ил тод байдлын механизм суларсан нь хууль бус алтны урсгалыг таслан зогсоохгүй байгаагийн үндсэн шалтгаан болж байна. Тухайлбал, алтны гарал үүслийг баталгаажуулах, татвар төлөлтийг хянах, мөнгө угаахтай тэмцэх чиглэлд хийж буй арга хэмжээнүүд хоёрдмол утгатай эсвэл хангалтгүй хүчин чармайлтаар хязгаарлагддаг. Үүнээс гадна, алтны хууль бус урсгалын сүлжээ нь олон улсын чиглэлд өргөжиж, хилийн чанадад хил хязгааргүйгээр, орон нутгийн оролцоогүйгээр үргэлжилсээр байна.

Олон улсын туршлагаас харахад, ил тод байдал, олон улсын хамтын ажиллагаа чамладаггүй
Дэлхийн зарим улс орнуудад өргөн хүрээтэй мэдээллийн технологи, хязгаарлалт, ил тод байдлын хөтөлбөрийг ашиглан хууль бус алтны урсгалыг бууруулсан туршлага бий. Гэвч Монголд эдгээр арга хэмжээнүүд одоогоор бүрэн хэрэгжиж чадахгүй, ялангуяа, хууль бусаар олборлосон алтны гарал үүслийг баталгаажуулах систем бүрдээгүй, олон улсын хамтын ажиллагаа сул байна. Үүний улмаас, хууль бус урсгалын эсрэг тэмцэл үр дүнгүй, нөхцөл байдал улам хүндрэх хандлагатай байна.

Үр дагавар, ирээдүйн боломж, сорилт
Төсвийн орлого бүрдүүлэлтэд үүссэн эдийн засгийн алдагдал нь дунд хугацаанд төсвийн санхүүгийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлөх нь дамжиггүй. Мөн, алтны хууль бус урсгал нь олон улсын хөрөнгө оруулалт, эдийн засгийн чавхдаст нөлөөлж, хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг сулруулж байна. Түүнчлэн, хууль бусаар олборлосон алтны орлого нь хууль бус эдийн засгийн бүлэглэлүүдийн үйл ажиллагааг санхүүжүүлж, нийгмийн аюулгүй байдал, тогтвортой хөгжлийг эрсдэлд оруулах эрсдэлтэй.

Түүнчлэн, энэ нөхцөл байдал нь Монгол Улсад хариу арга хэмжээ авахад шинэ бодлого, технологийн шийдэл, олон улсын хамтын ажиллагааг эрчимжүүлэх шаардлагыг үүсгэж байна. Хэдийгээр, засгийн газар хууль бус алтны урсгалыг бүрэн зогсоох зорилгоор хэд хэдэн хөтөлбөр боловсруулж буй ч, практикт үр дүнд хүрэхэд бэрхшээл тулгарсаар байна.

Дүгнэлт
Төсвийн таналт алтны хууль бус урсгалыг зогсоох боломжгүйд хүрсэн нь Монголын эдийн засаг, нийгэмд учруулах сөрөг нөлөөлөл өндөр байна. Үндэсний эрх зүйн орчин, технологийн дэвшил, олон улсын хамтын ажиллагааг цогцоор нь хөгжүүлэхгүйгээр, хууль бус алтны урсгалыг бүрмөсөн таслан зогсоох боломжгүй гэсэн хардлага нэмэгдсээр байна. Иймд, ирээдүйн стратеги төлөвлөлт нь ил тод байдал, хариуцлага, олон улсын хамтын ажиллагааг үндсэн чиглэл болгох шаардлага өндөр байна. Төсөв, эдийн засгийн тогтвортой байдал, иргэдийн аюулгүй байдал, хөгжлийн төлөвлөгөөний хэрэгжилтэд энэ асуудал нөлөөлөх нь тодорхой бөгөөд, цаашид энэ чиглэлд нэгдмэл хүчин чармайлт, шинэ хандлагын хэрэгжилт зайлшгүй шаардлагатай боллоо.